Meer dan een terugblik op een schrijversleven

Over Dagelijks werk van Renate Dorrestein

Renate Dorrestein - Dagelijks werk‘Want de vraag of we ouderdom kunnen en willen voorkomen, is een regelrechte bedreiging van een toekomstperspectief dat ik al heel lang koester, namelijk dat ik op een dag eindelijk een keer een oude vrouw zou zijn. Daar heb ik me altijd ontzettend op verheugd.’ Dit schreef Renate Dorrestein drie jaar geleden voor een lezing. Maar een oude vrouw zijn was haar niet gegeven: in het najaar van 2016 werd bij haar slokdarmkanker geconstateerd. Dorrestein overleed 4 mei 2018, op 64-jarige leeftijd. Met de naderende dood besloot ze alvast op te ruimen en weg te gooien, waarbij ze veel oud en veelal ongepubliceerd materiaal tegenkwam. Een deel daarvan, waaronder ook die lezing, is gebundeld in Dagelijks werk. Lees “Meer dan een terugblik op een schrijversleven” verder

De beste boeken van 2017

Mijn eigen smaak ken ik behoorlijk goed. Als ik een nieuw boek kies om te lezen, blijk ik het vrijwel altijd een goed boek te vinden. Natuurlijk is het ene boek beter dan het andere, maar echt slechte boeken kies ik niet. Nu ik voor Literair Nederland recenseer, kies ik niet zelf meer alle boeken die ik lees. Ik krijg boeken toegestuurd om te bespreken en dat leidt natuurlijk tot ontdekkingen: boeken die ik nooit zelf zou kiezen. In sommige gevallen een aangename verrassing, maar een aantal keer heb ik boeken met gezonde tegenzin uitgelezen – en een navenante recensie geschreven. Lees “De beste boeken van 2017” verder

Essays & particuliere anekdotiek

Over Genoeg nu over mij van Marja Pruis en Vroege werken van Jan Postma

Marja Pruis - Genoeg nu over mij & Jan Postma - Vroege werkenNog nooit in de geschiedenis zette de mens zich zo veelvuldig in de etalage als nu. We zijn gevat op Twitter en delen onze ontbijtjes op zondagochtend op Instagram. Was de autobiografie vroeger een bijzonder genre, tegenwoordig registreert iedereen zijn leven als volleerd amateur. De vraag rijst hoe je over jezelf moet schrijven te midden van al deze stemmen, om het uit te tillen boven de gemiddelde Facebookpost. Ik las twee essaybundels die voorbeelden vormen van hoe dat moet en hoe vooral niet: Genoeg nu over mij van Marja Pruis en Vroege werken van Jan Postma. Lees “Essays & particuliere anekdotiek” verder

Lessen in lezen

Over Hoe lees ik? van Lidewijde Paris

hoe lees ik?-lidewijde-paris‘Reading is a majority skill but a minority art,’ schrijft Julian Barnes. Dit is toepasselijk voor Hoe lees ik? van Lidewijde Paris. Want iedereen kan een boek lezen, maar het doorgronden ervan, het begrijpen wat een auteur ermee bedoeld heeft, is nog niet zo gemakkelijk. Kennis van hoe verhalen in elkaar zitten, helpt daarbij. Met Hoe lees ik? maakt Paris deze kennis toegankelijk voor de gewone lezer, zonder te vervallen in droge analyses. Het is een prettig geschreven gids vol handvatten om meer uit boeken te halen met mooie voorbeelden uit moderne verhalen en klassieke romans.

Lidewijde Paris (1962) is ruim 25 jaar actief in het boekenvak, onder andere als boekverkoper, journalist, redacteur en uitgever. Haar leeservaring en enthousiasme voor fictie wil ze met een groter publiek delen in Hoe lees ik? In drie delen bespreekt ze een aantal literaire middelen die schrijvers inzetten om hun verhaal te vertellen. Basisbegrippen als motief, thema, perspectief en verteller komen aan bod in het eerste deel.

Ook gaat ze in dit deel in op het verteltempo en hoe een auteur spanning creëert: welke passages worden uitgebreid verteld en aan welke zaken besteedt de verteller nauwelijks aandacht? Het fijne aan Hoe lees ik? is dat Lidewijde Paris niet alleen op dit soort begrippen ingaat omwille van de analyse, maar juist laat zien hoe je daardoor als lezer bij het verhaal betrokken raakt of hoe je daardoor de betekenis van een verhaal kunt duiden.

Na het eerste deel dat vooral over de structuur van verhalen gaat, bespreekt Paris in het tweede deel de meer of minder expliciete stijlelementen, de ‘toeters en bellen’, zoals ze het zelf noemt. Denk onder andere aan beeldspraak en symboliek. In het derde deel gaat het om de context van de literatuur. Hierbij bespreekt ze opvattingen over hoe literatuur eruit zou moeten zien en wat de functie ervan is. Terecht benadrukt Paris dat niet alleen schrijvers hier ideeën over hebben, maar lezers net zo goed.

Verder gaat ze in op het referentiekader van de lezer. Omdat iedere lezer zijn eigen opvattingen en referentiekader heeft, leest iedereen ook anders en vindt iedereen andere dingen opvallend aan een verhaal. En dat is prima. Herhaaldelijk benadrukt Paris dat het gaat om mogelijke leeswijzen; er is geen goed of fout: ‘Overigens vind ik dat iedereen mag lezen zoals hij of zij wil. Wil hij lezen om geraakt te worden, om troost te vinden of even met het hoofd bij andere dingen te zijn: geweldig! Maar misschien brengt mijn visie nieuwe leesideeën of -mogelijkheden.’

Breed publiek

Met dit boek heeft Paris duidelijk een introductie willen geven tot de verhaalanalyse. Ze maakt de begrippen op toegankelijke wijze duidelijk en ze maakt daarbij steeds gebruik van sprekende voorbeelden, van Max Havelaar tot De Da Vinci Code. Uiteraard kan ze hierin niet volledig zijn, maar af en toe versimpelt ze iets te veel.

Met de betrouwbaarheid van de verteller zit het bijvoorbeeld iets ingewikkelder dan Paris het hier doet voorkomen. Ze omschrijft de onbetrouwbare verteller als: ‘degene die mij het verhaal vertelt, vertelt niet alles’. Maar bij het beoordelen van hoe betrouwbaar een verteller is, gaat de lezer niet alleen uit van volledigheid van het vertelde, maar juist ook van zijn eigen normen, waarden en verwachtingen. Het is slechts een kleine kanttekening bij een prima inleiding.

Door de opbouw legt Hoe lees ik? niet alleen goed uit, maar heeft het ook een instructief karakter. Paris introduceert een bepaald begrip, geeft een romanfragment of kort verhaal en licht vervolgens toe hoe je met het besproken begrip betekenis kunt geven aan het verhaal. Vaak spoort ze haar lezers expliciet aan om bij het lezen van de voorbeeldfragmenten bewust te letten op de besproken literaire middelen:

Lees en probeer uit te vinden wat voor perspectief en verteller hij heeft gekozen. Waar en wanneer krijg je signalen ‘waar het eigenlijk over gaat’? En bij wie ligt je sympathie? Wie heeft gelijk?

Op die manier kan iedereen zijn eigen lezing vergelijken met die van Lidewijde Paris. Dit maakt Hoe lees ik? ook interessant voor geschoolde lezers voor wie de uitleg van de literaire begrippen niet per se nodig is. Voor hen ligt de waarde in de uitwerking van Paris’ lezing. Zo heeft dit boek wat te bieden voor een breed publiek, maar de focus ligt toch vooral op de gewone lezer zonder voorkennis van de structuur en de ‘toeters en bellen’ van literatuur.

Maar gaat al die analyse niet ten koste van het gewone leesplezier? Integendeel, stelt Paris: ‘een schrijver die zo veel moeite heeft gedaan mij niet rechttoe rechtaan iets over te brengen, verdient het dat ik op onderzoek uit ga naar zijn aanwijzingen. Het mag wat training vergen om een natuurlijke artistieke argwaan te ontwikkelen, maar als die er is, wordt een tekst steeds rijker.’ Juist door zich op de gewone lezer te richten is Hoe lees ik? een ideale gids voor iedereen die het lezen tot kunst wil verheffen.

Lidewijde Paris - Hoe lees ik? | paperback 288p. | 1e dr. Nieuw Amsterdam

Betekenis geven aan iets mysterieus’

Over Waarom komt U ons hinderen van Willem Jan Otten

Waarom komt U ons hinderen - Willem Jan OttenNa het lezen van Philip Huffs essays vroeg ik me af op welke manier je wel moet schrijven over literatuur zodat het interessant wordt. In de hoop een goed voorbeeld te vinden pakte ik Waarom komt U ons hinderen van Willem Jan Otten uit de kast. Waarom komt U ons hinderen is een bundeling essays over veertien helden: schrijvers, denkers en filmers. De kern is religie, al is het niet een poging om stap voor stap Ottens bekering te rationaliseren. Het is eerder ‘een poging om achteraf aan iets mysterieus’ betekenis te geven, aan de hand van schrijvers en kunstenaars die, hoe dan ook, zichzelf beschouwen als dienaars van een mysterie.’ Het is dat mysterie waarin Otten iets van Christus herkende. Lees “Betekenis geven aan iets mysterieus’” verder

Literatuur en leven

Over: Philip Huff – Het verdriet van anderen

Philip Huff - Het verdriet van anderen‘Een turbulente en hectische tijd als deze vraagt om rust, reflectie, overzicht en werkelijke verbinding, om meer te weten te komen. Om dieplezen. Romans bieden die mogelijkheid.’ Aan het woord is Philip Huff in zijn essaybundel Het verdriet van anderen. Deze bundel leest als een persoonlijke leesgeschiedenis van Huff, waarin hij de boeken die het meest voor hem betekend hebben verbindt met zijn eigen leven. Hij wisselt stukken over literatuur af met een verslag van zijn tijd in het ziekenhuis voor een hartoperatie en de reis die hij daarna naar Nieuw-Zeeland maakte. De grote vraag in deze bundel is wat literatuur voor betekenis heeft. Lees “Literatuur en leven” verder

Geschreven zelfportret

Compositieportret - Nicolaas MatsierEen voorwerp of een herinnering, meer heeft Nicolaas Matsier niet nodig om zijn gedachten in werking te stellen. In Compositieportret schetst hij een beeld van zichzelf in zestig korte hoofdstukken, elk niet langer dan een paar pagina’s. ‘Zo onthult dit mozaïek in stukjes en beetjes wie Nicolaas Matsier is, wat hem heeft gevormd en wat hem intrigeert,’ zoals de achterflap uitlegt. Deze stukjes en beetjes hebben een columnachtig karakter – sommige stukken verschenen ook op de achterpagina van het NRC. Matsier vindt zijn onderwerpen in het alledaagse en beschrijft zijn observaties mooi, maar te vaak hebben zijn stukken niet veel meer om het lijf dan een voortreffelijke stijl. Wat mist is een beschrijving die het bekende op een nieuwe manier laat zien.

Lees “Geschreven zelfportret” verder

Geschiedenis van het lezen

Alberto Manguel - Een geschiedenis van het lezenHet begon in het vierde millennium voor Christus: lezen. Voor zover we weten. Het oudste schrift werd halverwege de jaren tachtig gevonden op twee kleine kleitabletten uit die tijd. Essayist en bibliofiel Alberto Manguel begint hier zijn Geschiedenis van het lezen.  Maar van wát is dat eigenlijk een geschiedenis? Wat doen we dan, als we lezen? Het is een vraag die we al eeuwen proberen te beantwoorden, maar waarop we het antwoord nog niet weten. Lees “Geschiedenis van het lezen” verder

Laten zien waar je voor staat

Joost de Vries - VechtmemoiresZonder twijfel is Joost de Vries de interessantste schrijver van zijn generatie. Zijn debuutroman Clausewitz kon uiteindelijk de belofte van de eerste hoofdstukken niet helemaal waar maken, maar in ieder geval getuigde de roman van durf. Ook in De republiek wist De Vries met succes een romanwereld intelligent neer te zetten, vol verwijzingen ook naar literatuur, film en wat niet al – Joost de Vries heeft een brede interesse. Die brede interesse zie je terug in de essaybundel Vechtmemoires. Niet ieder stuk daaruit is even goed en wie Joost de Vries kent uit De Groene of Das Magazin zal bekend werk tegenkomen, maar desondanks is Vechtmemoires de moeite waard. Deze verzameling essays geeft namelijk een duidelijk beeld van waar Joost de Vries voor staat als schrijver. Lees “Laten zien waar je voor staat” verder

Mijn boekhandel

Het onbekende onbekendeBegin vorig jaar ging de boekhandelketen Polare failliet. Een aantal grote winkels wist sluiting te voorkomen en ging zelfstandig verder. Scheltema is weer Scheltema – geen Polare of Selexyz meer. Ik hoop dat ze het redden, maar moeilijk zal het worden. En niet alleen omdat ze nog steeds in dat grote, dure pand op het Koningsplein zitten. Sinds kort heeft de Nederlandse boekhandel ook nog concurrentie gekregen van alleswinkel Amazon, die toevallig ook boeken verkoopt. In Nederland vooralsnog alleen e-books en alleen in hun eigen Kindle-formaat. En omdat de vaste boekenprijs niet geldt voor e-books worden die voor een habbekrats aangeboden. Hoe moet je daar nu tegenop boksen? Lees “Mijn boekhandel” verder